Ποινικό φαινόμενο και τυπικός κοινωνικός έλεγχος


Ε14 ΠΟΙΝΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΤΥΠΙΚΟΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ / PENAL PHENOMENON AND FORMAL SOCIAL CONTROL (Επιλογής: για όλες τις κατευθύνσεις / Optional: for all directions)

Σοφία Βιδάλη, Καθηγήτρια / Sofia Vidali, Professor

https://socadm.duth.gr/author/svidali/, sophievidali@yahoo.gr

Νικόλαος Κουλούρης, Επίκουρος Καθηγητής / Nikolaos Koulouris, Assistant Professor

https://socadm.duth.gr/author/nkoulour, nkoulour@socadm.duth.gr

website: https://socadm.duth.gr/courses/ποινικό-φαινόμενο-και-τυπικός-κοινων/

e-class: https://eclass.duth.gr

Αντικείμενο και περιγραφή μαθήματος:

Αντικείμενο του μαθήματος είναι το ποινικό φαινόμενο, δηλαδή η εξέταση της πορείας, των όρων και των διαδικασιών εγκληματοποίησης και στη συνέχεια η εξέταση των βασικών αρχών και στοιχείων του ουσιαστικού και δικονομικού Ποινικού Δικαίου και του συστήματος απονομής της Ποινικής Δικαιοσύνης. Εξετάζονται οι βασικές θεωρήσεις, η συγκρότηση, οι αρχές και η λειτουργία του ποινικού φαινομένου, μέσα από μία σύνθεση εγκληματολογικών θεωρήσεων και βασικών αρχών του ποινικού δικαίου και ως εκ τούτου το μάθημα έχει διεπιστημονικό χαρακτήρα.

Στο πλαίσιο αυτό κύριους άξονες του μαθήματος αποτελούν οι άτυποι κανόνες και η αποκλίνουσα ή παρεκκλίνουσα ή έκτροπη συμπεριφορά (deviance), η συσχέτισή της με τον λεγόμενο κοινωνικό έλεγχο (τους τυπικούς και άτυπους μηχανισμούς επιβολής κανόνων), οι όροι τυποποίησης των ανεπιθύμητων ή επιβλαβών συμπεριφορών ως εγκλημάτων (εγκληματοποίηση) και οι κανόνες ποινικής αντίδρασης στο έγκλημα.

Περίγραμμα μαθήματος:

Το μάθημα διαρθρώνεται σε τρεις κύριες ενότητες.

Στην πρώτη εισαγωγική ενότητα εξετάζεται η έννοια, οι  σημασίες και οι διαστάσεις του όρου απόκλιση ή παρέκκλιση (deviance), οι θεωρίες που έχουν διατυπωθεί για την προσέγγιση της αποκλίνουσας συμπεριφοράς, η σχετικότητα του όρου και των καταστάσεων που συνδέονται με αυτόν και τέλος τη σχέση αποκλίνουσας συμπεριφοράς και εγκλήματος υπό την έννοια των όρων ανάδειξης μιας συμπεριφοράς σε τυπικό έγκλημα. Τα ζητήματα αυτά εξετάζονται από την οπτική της Κοινωνιολογίας της Παρέκκλισης (Sociology of Deviance) με έμφαση στις προσεγγίσεις της νέας, κριτικής ή ριζοσπαστικής Εγκληματολογίας και του κοινωνικού ελέγχου του εγκλήματος.

Στη δεύτερη ενότητα υπό το πρίσμα της ιστορικής συγκυρίας και των σχέσεων εξουσίας που υποβάλλουν κάθε φορά ένα συγκεκριμένο σύστημα κοινωνικής ευταξίας,  εξετάζεται ο πολιτικός χαρακτήρας των διαδικασιών εγκληματοποίησης, δηλαδή η επίδραση των σχέσεων εξουσίας στις διαδικασίες χαρακτηρισμού και απονομής στίγματος και στις διαδικασίες εγκληματοποίησης. Το Κράτος και ο κοινωνικός έλεγχος και ειδικά ο τυπικός κοινωνικός έλεγχος (δηλαδή η εμπλοκή των θεσμικών κανόνων και φορέων στην επιβολή της κοινωνικής τάξης) και οι λειτουργίες του για την «τακτοποίηση» των κατωτέρων στρωμάτων στο κοινωνικό σύστημα αποτελούν αντικείμενο της δεύτερης ενότητας. Εξετάζονται αρχικά οι όροι και το ιστορικό πλαίσιο διαμόρφωσης κυρίως του τυπικού κοινωνικού ελέγχου και ειδικότερα, οι καθοδηγητικές ιδέες, η φιλοσοφία και οι συνθήκες διαμόρφωσης του ποινικού δικαίου κατά τον εικοστό αιώνα σε σχέση με το φαινόμενα ολοκληρωτικής τροπής του στο Μεσοπόλεμο, τις νεανικές επαναστάσεις και το φυλετικό ρατσισμό μετά τον Πόλεμο και τέλος, σε σχέση με την επανάκαμψη του ποινικο-κατασταλτικού συντηρητισμού τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα στο πλαίσιο της μαζικής Δημοκρατίας. Αναδεικνύονται οι διαδικασίες εγκληματοποίησης συμπεριφορών που ενεργοποιούνται μέσω του κοινωνικού ελέγχου και ειδικά του ποινικοκατασταλτικού συστήματος και του συστήματος εξουσίας, σύμφωνα με θεωρητικά πρότυπα που χρησιμοποιούνται από την Κριτική Εγκληματολογία.

Στην τρίτη ενότητα αναλύονται οι βασικές αρχές του ποινικού ελέγχου στην Ελλάδα και συγκεκριμένα, οι βασικές αρχές του ποινικού δικαίου και η λειτουργία της ποινικής διαδικασίας. Στην συνέχεια εξετάζονται βασικά στοιχεία του ποινικού δικαίου, δηλαδή οι θεμελιώδεις αρχές, θεωρήσεις και ποινικές τυποποιήσεις της εγκληματικής πράξης με άξονα το έννομο αγαθό, οι διακρίσεις των εγκλημάτων, τα όρια και οι βασικές αρχές του αξιόποινου (άδικο, υπαιτιότητα, καταλογισμός κ.λπ.), η ποιοτική βαρύτητα –αντικειμενική υπόσταση της εγκληματικής πράξης και οι ειδικές μορφές εμφάνισής της (π.χ. απόπειρα, συμμετοχή), και τέλος, το σύστημα κυρώσεων του ποινικού κώδικα.

 Μαθησιακοί στόχοι:

Στόχοι του μαθήματος είναι α) η πλαισίωση ενός φάσματος γνωστικών αντικειμένων που διδάσκονται στο Τμήμα και τα οποία ευθέως ή εμμέσως άπτονται του ποινικού φαινομένου και β) η κατανόηση από τους φοιτητές του Τμήματος, που δεν είναι νομικοί, της έννοιας του κανόνα, της σημασία και των συνεπειώντης παραβίασής του και στη συνέχεια, της διαδικασίας τυποποίησης του κανόνα και των συνεπειών της στο πλαίσιο της ποινικής αντίδρασης. Έτσι οι φοιτητές θα αποκτήσουν ένα κύριο γνωστικό εργαλείο, χρήσιμο αφενός κατά την κατάρτιση ή εφαρμογή πολιτικών και στόχων στο πλαίσιο της πολιτικής, κυβερνητικής και κοινοβουλευτικής διαδικασίας και αφετέρου, κατά την κατάρτιση προγραμμάτων και παρεμβάσεων ποινικής και εξω-ποινικής πολιτικής, εντός και εκτός ποινικοκατασταλτικού συστήματος.

 Αξιολόγηση:

Γραπτές εξετάσεις.

Εργασίες απαλλακτικές των γραπτών εξετάσεων ή ενισχυτικές του βαθμού των γραπτών εξετάσεων, μετά από συνεννόηση µε τους διδάσκοντες.

 Βιβλιογραφία:

Βασική:

Βιδάλη, Σ. & Κουλούρης, Ν., 2012. Αποκλίνουσα συμπεριφορά και ποινικό φαινόμενο. Αθήνα: Νοµική Βιβλιοθήκη

Φάκελος μαθήματος, αναρτημένος στο e-class

Πρόσθετη:

Aρχιμανδρίτου, M., 1996. H διαχρονική εξέλιξη της προσέγγισης της ετικέτας. Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Αστρινάκης, A., 1991. Nεανικές υποκουλτούρες. Aθήνα: Παπαζήσης

Καρύδης, Β., 2010. Όψεις κοινωνικού ελέγχου στην Ελλάδα. Ηθικοί πανικοί, ποινική δικαιοσύνη. Αθήνα – Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας

Κουκουτσάκη, Α., 2002. Χρήση ναρκωτικών, ομοφυλοφιλία. Συμπεριφορές μη συμμόρφωσης μεταξύ ποινικού και ιατρικού ελέγχου. Αθήνα: Κριτική

Κουράκης, Ν., 2005. Εγκληµατολογικοί Ορίζοντες Α΄ και Β΄. Αθήνα – Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας

Κωστάρας, Α., 2012, Ποινικό Δίκαιο. Έννοιες και θεσµοί του Γενικού Μέρους. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη

Λαμπροπούλου, Ε., 1997, Κοινωνιολογία του Ποινικού Δικαίου και των θεσμών της Ποινικής Δικαιοσύνης, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα

Μανωλεδάκης, Ι., 2004. Γενική Θεωρία του Ποινικού Δικαίου. Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Πανούσης, Γ., 2008, Καθ’ υπερβολήν, Χρήσεις και καταχρήσεις, Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη

Χαραλαµπάκης, Α., 2010. Σύνοψη Ποινικού Δικαίου, Γενικό Μέρος, Ι. Αθήνα: Δίκαιο και Οικονομία Π.Ν. Σάκκουλας

Becker, H. [μτφρ. Κουτζόγλου, Α., Μπουρλιάσκος, Β.], 2000. Οιπεριθωριοποιημένοι. Αθήνα: ΝοµικήΒιβλιοθήκη

Cohen, S., 1972 (2002), Folk Devils and Moral Panics, London, New York: Routledge, Taylor & Francis

Downes, D., Rock, P.&McLaughlin, Ε.,2016, Understanding Deviance, Oxford: Oxford University Press

Melossi, D., 2002. Stato, Controllo Sociale, Devianza. Milano: Bruno Mondadori

Sellin, Th. [μτφρ. Σαγκουνίδου-Δασκαλάκη, Η.], 2003. Πολιτισμική σύγκρουση και έγκλημα. Αθήνα: ΝομικήΒιβλιοθήκη

Sumner, C., 1994. Sociology of Deviance. An Obituary. Buckingham: Open University Press