Διεθνής και ελληνική σωφρονιστική πολιτική


E12 ΔΙΕΘΝΗΣ ΚΑΙ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΩΦΡΟΝΙΣΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ / INTERNATIONAL  AND  GREEK PENITENTIARY POLICY (Επιλογής: για όλες τις κατευθύνσεις / Optional: for all directions)

Νικόλαος Κουλούρης, Επίκουρος Καθηγητής / Nikolaos Koulouris, Assistant Professor

https://socadm.duth.gr/author/nkoulour, nkoulour@socadm.duth.gr

website: https://socadm.duth.gr/courses/διεθνής-και-ελληνική-σωφρονιστική-πο/

e-class: https://eclass.duth.gr

Αντικείμενο και περιγραφή μαθήματος:

Στοιχεία από την ιστορία, τη φιλοσοφία και την κοινωνιολογία της ποινικής καταστολής καθώς και από το δίκαιο της εκτέλεσης  των ποινών συντίθενται στο πλαίσιο της διδασκαλίας του μαθήματος αυτού, το οποίο διδάσκεται στο Ε΄ εξάμηνο και απευθύνεται στους φοιτητές και τις φοιτήτριες της κατεύθυνσης Κοινωνικής Διοίκησης και Πολιτικής, μπορούν όμως να το επιλέξουν και οι φοιτητές/-ήτριες των άλλων κατευθύνσεων.

Το μάθημα αποτελεί μέρος ενός κύκλου μαθημάτων που εξετάζουν το εγκληματικό και το ποινικό φαινόμενο: Πρόκειται για τα μαθήματα Εγκληματολογία, Ασφάλεια και Ανθρώπινα Δικαιώματα, Ποινικό φαινόμενο και τυπικός κοινωνικός έλεγχος, Δίκαιο, Παραβατικότητα και Κοινωνική Εργασία με Ανηλίκους, Αντεγκληματική Πολιτική και Παγκοσμιοποίηση, Διεθνής και Ελληνική Σωφρονιστική Πολιτική, που διδάσκονται στο Τμήμα ως υποχρεωτικά ή επιλογής κατά περίπτωση. Μέσω της διδασκαλίας των αντικειμένων αυτών οι φοιτητές αποκτούν τις απαραίτητες βασικές γνώσεις για μια συστηματικότερη ενασχόληση με τις Εγκληματολογικές Επιστήμες αργότερα, σε μεταπτυχιακό επίπεδο.

Το αντικείμενο του μαθήματος αναλύεται στη διαμόρφωση των μέσων και των μεθόδων της ποινικής καταστολής, στους σκοπούς και τις λειτουργίες της ποινής υπό το πρίσμα παραδοσιακών, συμβατικών και αναθεωρητικών, κριτικών προσεγγίσεων, στο περιεχόμενο διαφορετικών ποινικών κυρώσεων, είτε πρόκειται για ποινές εγκλεισμού σε ιδρυματικούς χώρους (σωφρονιστήρια, αναμορφωτήρια, φυλακές) είτε πρόκειται για ποινικά μέτρα που εκτίονται σε καθεστώς περιορισμών στο κοινωνικό περιβάλλον (δοκιμασία, κοινωφελής εργασία, ηλεκτρονική επιτήρηση) είτε για συνδυασμούς αυτών.

Οι κανόνες διεθνών οργανισμών (Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, Συμβουλίου της Ευρώπης) για την οργάνωση και τη λειτουργία των υπηρεσιών στις οποίες εκτίονται ιδρυματικές και εξωιδρυματικές ποινικές κυρώσεις και για τη μεταχείριση και τα δικαιώματα των προσώπων που κατηγορούνται ή έχουν καταδικαστεί για την τέλεση αξιόποινων πράξεων εξετάζονται παράλληλα με τους αντίστοιχους κανόνες της ελληνικής έννομης τάξης και τα χαρακτηριστικά των σωφρονιστικών μεταρρυθμίσεων και της σωφρονιστικής πολιτικής των τελευταίων δεκαετιών.

Έμφαση δίδεται σε στοιχεία κοινωνικής πολιτικής και κοινωνικής εργασίας (συμβουλευτική, αρωγή, εκπαίδευση, εργασία, υγειονομική περίθαλψη) που προβλέπονται από τη νομοθεσία και προσφέρονται κατά την έκτιση των ποινικών κυρώσεων στα πρόσωπα που τίθενται υπό ποινικό έλεγχο. Αναδεικνύεται, επίσης, ο έντονα πολιτικός χαρακτήρας της ποινικής καταστολής, ενός φαινομένου συνυφασμένου με την άσκηση της εξουσίας σε διάφορες μορφές κοινωνιακής οργάνωσης.

Η πραγμάτευση των θεμάτων αυτών συμπληρώνεται με φοιτητικές εργασίες που βασίζονται σε σχετικές εκθέσεις εθνικών αρχών, σωμάτων και φορέων (Συνηγόρου του Πολίτη, Εθνικής Επιτροπής για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, Ειδικής Μόνιμης Επιτροπής της Βουλής για το σωφρονιστικό σύστημα και άλλες δομές εγκλεισμού, ΕΠΑΝΟΔΟΥ, ΚΕ.Θ.Ε.Α., μη κυβερνητικών οργανώσεων) και διεθνών οργανισμών προληπτικού και δικαστικού ελέγχου και κέντρων έρευνας (όπως είναι το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την Πρόληψη των Βασανιστηρίων και της Απάνθρωπης ή Ταπεινωτικής Μεταχείρισης ή Τιμωρίας, το Διεθνές Κέντρο Μελετών για τις Φυλακές).

Οι παραδόσεις εμπλουτίζονται με παρουσιάσεις από ειδικούς επιστήμονες, επαγγελματίες και πρόσωπα που έχουν βιώσει εμπειρίες έκτισης ποινών καθώς και με συζητήσεις επί του περιεχομένου ταινιών με σχετικά θέματα, όπως «Το πείραμα» (Das Experiment) του Oliver Hirschbiegel, «Το κουρδιστό πορτοκάλι» (A Clockwork Orange) του Stanley Kubrick, τα «Μαθήματα αμερικανικής ιστορίας» (American History X) του Tony Kaye και «Προφήτης» (Un prophete) του  Jacques Audiard.

Περίγραμμα μαθήματος:

  1. Το ποινικό φαινόμενο και η πολιτική φύση του. Τα προαπαιτούμενα και η ιδιαιτερότητα του ποινικού κολασμού. Στάδια εμφάνισης και διαμόρφωσης των ποινικών κυρώσεων. Από τις ιδιωτικές αντεκδικήσεις και τις συμβατικές εξαγορές στον ποινικό καταναγκασμό. Το κράτος ως φορέας της ποινικής εξουσίας. Η εξελικτική αντίληψη για το ποινικό φαινόμενο και η αναθεωρητική κριτική.
  2. Τα αντικείμενα προσβολής των ποινικών κυρώσεων (ζωή, προσωπική ελευθερία, περιουσία, τιμή). Δικαιολογητική βάση και φιλοσοφικές θεμελιώσεις του ποινικού φαινομένου κατά την ιστορική διαδρομή του. Οι απόλυτες, οι σχετικές και οι ενωτικές θεωρίες. Το δυαδικό σύστημα των ποινικών κυρώσεων. Ποινές και μέτρα ασφαλείας.
    3. H συμβολική και η πραγματική λειτουργία του ποινικού κολασμού στις σύγχρονες κοινωνίες της δύσης. «Μαζική φυλάκιση», συνωστισμός κρατουμένων, ποινική αυστηρότητα και κοινωνική οργάνωση της φυλακής. Η βελτιωτική και η καταργητική προοπτική ως προτάσεις άσκησης κοινωνικής πολιτικής στον τομέα της ποινικής καταστολής.
    4. Οι κρίσιμες καμπές των μεθόδων ποινικού κολασμού. Η παρακμή της θανατικής ποινής, η στροφή στις ποινές εγκλεισμού και η αναζήτηση εξωιδρυματικών, εναλλακτικών ή υποκατάστατων ποινικών κυρώσεων. Τα σωφρονιστικά συστήματα και η εξατομικευμένη μεταχείριση των εγκληματιών. Ωφελιμισμός (αναδόμηση της προσωπικότητας, κοινωνική επανένταξη) και ουδετερότητα (νομιμότητα και προστασία δικαιωμάτων).
  3. Οι κανόνες έκτισης των ποινών στην Ελλάδα και διεθνώς με έμφαση στη δυτική Ευρώπη. Το έργο των διεθνών οργανισμών (ΟΗΕ, Συμβούλιο της Ευρώπης), οι κανόνες και οι υποδείξεις τους και οι παρατηρήσεις των εθνικών ανεξάρτητων και συμβουλευτικών αρχών για τις ιδρυματικές και εξωιδρυματικές ποινικές κυρώσεις.

Μαθησιακοί στόχοι:

Οι φοιτητές και οι φοιτήτριες που θα εξετασθούν επιτυχώς στο μάθημα, θα είναι σε θέση να γνωρίζουν την ιστορική διαδρομή μέσα από την οποία διαμορφώθηκαν τα μέσα και οι μέθοδοι της ποινικής καταστολής και τις ποικίλες θεωρητικές βάσεις και κατευθύνσεις που επηρεάζουν τη σωφρονιστική πολιτική στη χώρα μας και διεθνώς, με έμφαση στην ευρωπαϊκή ποινολογική πραγματικότητα. Θα έχουν ολοκληρωμένη εικόνα για τους ιδρυματικούς και εξωιδρυματικούς σωφρονιστικούς θεσμούς, τις τάσεις και τις προβληματικές όψεις της ποινικής καταστολής καθώς και για την κριτική αμφισβήτηση του συγκεκριμένου πεδίου άσκησης του τυπικού κοινωνικού ελέγχου. Τέλος, βάσει των γνώσεων αυτών, θα μπορούν να συμμετάσχουν ως ερευνητές και επαγγελματίες, στην κατάστρωση και την αξιολόγηση προγραμμάτων σωφρονιστικής πολιτικής, στην εκπόνηση προγραμμάτων ιδρυματικής και εξωιδρυματικής μεταχείρισης κατηγορουμένων και καταδικασθέντων και στην εφαρμογή αντίστοιχων σωφρονιστικών θεσμών.

Αξιολόγηση:

1) Γραπτές εξετάσεις ή

2) Γραπτές εξετάσεις και ενισχυτική του βαθμού εκπόνηση ατομικών ή ομαδικών εργασιών (έως τριών φοιτητών/-ριών) έκτασης 3.000 λέξεων, στις οποίες θα παρουσιάζονται συγκεκριμένοι σωφρονιστικοί θεσμοί, ελληνικά και διεθνή κείμενα σωφρονιστικής πολιτικής και εκθέσεις ελληνικών και διεθνών αρχών, οργανισμών, φορέων και σωμάτων για την ιδρυματική και εξωιδρυματική μεταχείριση προσώπων που κατηγορούνται ή έχουν καταδικασθεί για την τέλεση αξιόποινων πράξεων ή

3) Απαλλακτικές των γραπτών εξετάσεων ατομικές εργασίες με τη μορφή εκθέσεων έκτασης 6.000 λέξεων, από έρευνες, εκπαιδευτικές επισκέψεις ή τοποθετήσεις σε υπηρεσίες εκτέλεσης ιδρυματικών και εξωιδρυματικών ποινικών μέτρων (καταστήματα κράτησης, υπηρεσίες επιμελητών ανηλίκων και κοινωνικής αρωγής) και σε φορείς που δραστηριοποιούνται σε αντίστοιχους τομείς (ΕΠΑΝΟΔΟΣ, Επιτροπές Κοινωνικής Yποστήριξης Αποφυλακιζομένων, ΟΑΕΔ, Πρωτοβουλία για τα Δικαιώματα των Κρατουμένων, «ΑΡΣΙΣ»,  «ΠΡΑΚΣΙΣ»).

Βιβλιογραφία:

Βασική:

Κουράκης, Ν., 2009. Ποινική καταστολή μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος. Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Κουλούρης, Ν., 2009. Επιτήρηση και ποινική δικαιοσύνη. Οι εναλλακτικές κυρώσεις και η διασπορά της φυλακής.  Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη

Χάιδου, Α., 2018. Ποινολογία-Σωφρονιστική. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη

Πρόσθετη:

Ελληνική:

Aλεξιάδης, Σ., 2001. Σωφρονιστική. Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Aλεξιάδης, Σ. & Πανούσης, Γ., 2002. Σωφρονιστικοί κανόνες. Αθήνα – Κομοτηνή: A.N. Σάκκουλας

Αλοσκόφης, Ου., 2010. Ο άτυπος κώδικας συμπεριφοράς των κρατουμένων. Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας

Αρχιμανδρίτου, Μ., 2012. Η φυλάκιση ως τρόπος κράτησης και ως μορφή έκτισης της ποινής. Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Βιδάλη, Σ. & Ζαγούρα, Π., [επιμ.]. 2008. Συμβουλευτική και φυλακή. Αθήνα – Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας

Γαλανού, Μ., 2011. Σωφρονιστική μεταχείριση και δικαιώματα των τελούντων υπό κράτηση προσώπων. Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Γιοβάνογλου, Σ., 2006. Θεσμικά προβλήματα της κοινωνικής επανένταξης των αποφυλακιζομένων. Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Δημόπουλος, Χ., 2009. Σωφρονιστικό Δίκαιο. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη

Κουλούρης, Ν., 2009. Η κοινωνική (επαν)ένταξη της φυλακής. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη

Κουράκης, Ν., 2008. Θεωρία της ποινής. Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Σπινέλλη, K.Δ., Κουράκης N., 2001. Σωφρονιστική νομοθεσία. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη

Πανούσης, Γ. [επιμ.], 2009. Φυλακές ανοικτών θυρών. Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας

Πιτσελά, Α., 2006. Η κοινωνική αρωγή στο πεδίο της ποινικής δικαιοσύνης. Αθήνα – Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Πιτσελά, Α., 2003. Διεθνή κείμενα σωφρονιστικής πολιτικής. Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλα

Συνήγορος του Πολίτη [εισαγωγή, επιμέλεια: Καρύδης, Β. & Φυτράκης, Ε.], 2011. Ποινικός εγκλεισμός και δικαιώματα. Η οπτική του Συνηγόρου του Πολίτη. Αθήνα: Νομική Βιβλιοθήκη

Ξενόγλωσση:

Canton, R. & Dominey, J., 2018. Probation. Abingdon: Routledge

Cavadino, M. & Dignan, J., 2006. Penal Systems. A Comparative Approach. London: Sage

Cohen, S., 1985. Visions of Social Control. Cambridge: Polity Press

Coyle, A., 2012. Η διοίκηση των φυλακών. Μια θεώρηση υπό το πρίσμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων [μτφ. Βαρβατάκος, Ν., επιστ. επιμ. Κουλούρης, Ν.]. Αθήνα-Κομοτηνή: Α.Ν. Σάκκουλας

Daems, T., van Zyl Smit, D. & Snacken, S., 2013. European Penology?. Oxford: Hart Publishing

Foucault, M., 1989. Eπιτήρηση και τιμωρία. Η γέννηση της φυλακής [μτφ. K. Xατζηδήμου – I. Pάλλη]. Αθήνα: Ράππας

Garland, D., 2001. The Culture of Control. Oxford: Oxford University Press

Jewkes, Y., Crewe, B. & Bennett J. [eds], 2016. Handbook on Prisons.  Abingdon: Routledge

Jewkes, Y. & Johnston, H. [eds], 2006. Prison Readings, Devon: Willan

Matthews, R., 2009. Doing Time. An Introduction to the Sociology of Imprisonment. Houndmills: Palgrave Macmillan

McNeill, F. & Beyens, K. [eds], 2013. Offender Supervision in Europe. Houndmills: Palgrave Macmillan

Pratt, J. & Eriksson, A., 2012. Contrasts in Punishment. Abingdon: Routledge

Raynor, P. & Robinson, G., 2009. Rehabilitation, Crime and Justice. Houndmills: Palgrave Macmillan

Ruggiero, V. & Ryan, M. [eds], 2013. Punishment in Europe. A Critical Anatomy of Penal Systems. Houndmills: Palgrave Macmillan

Wacquant, L., 2001. Οι φυλακές της μιζέριας [μτφ. Διαμαντάκου K.], Αθήνα: Πατάκης

Welch, M., 2011. Corrections. A Critical Approach. London and New York: Routledge

White, R., Graham, H., 2010. Working with Offenders. Devon: Willan

Wooldredge, J.D. & Smith, P., 2018. The Oxford Handbook of Prisons and Imprisonment. Oxford: Oxford University Press